Uit het lab (door Omegam Laboratoria)

De resultaten zijn mooi op tijd, ze zien er prima uit, maar dan, achterin het certificaat: een disclaimer. 'Er is een afwijking geconstateerd die mogelijk de resultaten heeft beïnvloed.' Wat nu?

Milieuonderzoek bestaat uit een keten van complexe handelingen. Verschillende partijen dragen tijdens het onderzoek monsters en gegevens aan elkaar over. Daarbij bestaat altijd de kans dat er tussen monstername en rapportage iets gebeurt dat het analyseresultaat beïnvloedt. Dat kan zitten in de aanbieding of overdracht van de monsters, de opdrachtverlening of het laboratoriumproces zelf. Ook al is het laboratorium zelf meestal niet de veroorzaker van de afwijking, het is wel de verantwoordelijkheid van het laboratorium – zoals vastgelegd in ISO 17025 - om de opdrachtgever erover in te lichten. Dat gebeurt middels een opmerking op het analysecertificaat: een disclaimer. 

Disclaimer
Disclaimers kunnen onderdeel uitmaken van de dagelijkse onderzoekspraktijk. De disclaimer moet specifiek aangeven voor welk monster, voor welke analyse en zo mogelijk voor welke specifieke verbinding er een afwijking is geconstateerd. Verder beschrijft de disclaimer ook de aard van de afwijking. Bij analyseresultaten die onder het keurmerk van een accreditatieschemaof een accreditatieprogramma worden gerapporteerd, gelden aanvullende eisen voor het proces van monstername tot aan rapportage en dient het laboratorium gebruik te maken van voorgeschreven disclaimers.

Overschrijding houdbaarheid- en conserveringstermijn
Een veelvoorkomende reden voor een disclaimer is overschrijding van de houdbaarheid- en/of de conserveringstermijn van een monster. Een monster moet bijvoorbeeld binnen 24 uur na monstername behandeld worden, maar komt pas na anderhalve dag op het laboratorium aan. Soms is een conserveringstermijn dusdanig kort (zelfs korter dan een dag) dat zo'n disclaimer nauwelijks te voorkomen is. De spelers in het veld van milieuonderzoek (overheid en bedrijfsleven) hebben binnen de SIKB afspraken gemaakt over de eisen die gesteld worden aan onder andere de wijze van monsteroverdracht, conservering, monsterverpakking, conserveringstermijn, monsternemingdatum en monsterhoeveelheid. Nadere details hierover staan beschreven op de SIKB website. De wijze waarop milieumonsters verpakt en geconserveerd moeten worden, hoe ze bewaard moeten worden en hoe lang ze dan houdbaar zijn, is vastgelegd in SIKB-protocol 3001.

Andere disclaimers
'Verhoogde rapportagegrens door storing in de monstermatrix' is een ander soort disclaimer. Er is niet zozeer iets fout gegaan, echter, het monster bevat naast de te meten stof andere stoffen die de analyse dusdanig storen dat het lab de concentratie van de te meten stof niet meer nauwkeurig kan bepalen. Dat kunnen bijvoorbeeld stoffen zijn die chemisch gezien sterk lijken op de te meten stof en daardoor tegelijk uit de scheidingskolom komen en op dezelfde plek een 'piek' geven, of het kan gaan om een watermonster dat zo troebel is dat een kleurreactie die een maat is voor bijvoorbeeld het ammoniumgehalte, niet nauwkeurig te meten is.

Een te kleine hoeveelheid monstermateriaal kan er ook toe leiden dat het lab de gebruikelijke rapportagegrens niet kan halen. Om een zekere nauwkeurigheid te kunnen garanderen, is een minimale hoeveelheid monstermateriaal nodig. Minder materiaal maakt de analyse minder nauwkeurig en zorgt dat het lab concentraties rond de rapportagegrens niet meer nauwkeurig kan bepalen.

Een disclaimer kan ook geplaatst worden vanwege een afwijkende monsterverpakking of foutieve conservering. De ernst daarvan hangt af van de soort analyse. Een watermonster voor pH-analyse dat per ongeluk aangezuurd wordt, is absoluut onbruikbaar. Wanneer datzelfde monster echter in een 'verkeerd' flesje zonder conserveermiddel zit, kan het lab er evengoed een nauwkeurige pH-meting in doen.

Wat moet een opdrachtgever met een disclaimer?
Het is aan de opdrachtgever om te beoordelen in hoeverre een disclaimer de bruikbaarheid van zijn resultaten beïnvloedt. Uiteraard kan het laboratorium daarbij meedenken en achtergrondinformatie geven. Afhankelijk van de analyse en de afwijking is soms een inschatting te maken van het mogelijke effect op het resultaat. Een verhoogde rapportagegrens hoeft nog geen probleem te zijn voor een opdrachtgever wanneer het gaat om monsters met hoge concentraties. Heeft de klant wel behoefte aan nauwkeurigere (lage) waardes, dan kan het laboratorium afhankelijk van de oorzaak soms de rapportagegrens omlaag brengen, bijvoorbeeld door middels een extra clean-up van het monster de storende componenten te verwijderen.

Kort en goed: disclaimers horen gewoon bij het milieuonderzoek. Ze geven extra informatie bij de analyseresultaten, zodat een opdrachtgever precies weet waar hij aan toe is en daar zo nodig – eventueel na overleg met het laboratorium - op in kan spelen. Dit alles laat echter onverlet dat het laboratorium altijd streeft naar een certificaat zonder disclaimers. Heldere en betrouwbare resultaten zonder armslag, daar worden we het meest gelukkig van.